A danza de arcos e castañetas de Cambados ten a súa orixe, como case todas as de Galicia, no século XVI. Por falta de investigacións ao respecto, ignoramos se era danza de confraría ou gremial.  O que si sabemos e que era interpretada dentro dun marco relixioso (a procesión de san Bieito) e tiña un fondo carácter lúdico, ao tempo que catequizante.  A danza abría a procesión,  que ía precedida por dous enormes xigantóns, que foron felizmente recuperados hai uns anos. Lembro de ir tocar a Cambados, a finais dos anos 70, e estas figuras estar gardadas na entrada norte do pazo de Fefiñáns, ao lado dunha gamela. A música da danza de Cambados chegou a nós grazas ao grupo de gaitas “Os Campaneiros de Vilagarcía”, quen a gravou nun dos seus discos. Da danza de arcos, perdida hai moitos anos, sabemos algo por man de Armando Cotarelo Valledor, insigne historiador e membro da Real Academia, quen tiña casa en Vilaxoán para veranear. Cotarelo nos primeiros anos do século xx, nunha visita a Cambados, fai unhas anotacións na súa libreta de viaxe, onde nos describe a actuación dos xigantes e a danza nas festas de Cambados. Polo interese das anotacións, feitas a vuelapluma e por ser testemuña directa de como ían verstidos os danzantes e algo da súa coreografía, imos reproducilas:

 “Danzantes: Traje- sombrero de paja cubierto de cintas largas de colores vivos. Las cintas les caen por la espalda. Suelen llevar además un penacho de plumas. El jefe llevaba un pompón de miliciano, camisa blanca con pañuelos de alfombra, bandas de colores, cinturón de idem, algunos con broches o hebillas con medallones - Pantalón blanco. Zapatos recios negros. Castañuelas. El corifeo lleva una vara adornada terminada en moña, baila con ella derecha y alta en la mano- Cada pareja lleva un arco adornado. Bailan en san Benito en la iglesia haciendo reverencias ante los altares y delante del Santo en la procesión. En la Pastora, en la procesión, delante. Por la mañana acompañan bailando a los gigantes por las calles. Bailan muiñeira al son de la gaita y usan los arcos tomándolos entre dos para que pase el corifeo. 

 

Esta danza tamén foi popularizada polos “coros e danzas da Sección Feminina”. E ca mesma música montaron a “Danza do molete”. Eiquí imos tirar do arquivo persoal da historiadora M.ª Xosé Costa Alcalde, quen garda con agarimo moitos escritos de Cotarelo.

E o etnógrafo descríbenos así algunhas mudanzas do baile;  He visto ocho; cuatro parejas, dicho corifeo, que baila solo, generalmente por el medio. Bailan mucho hacia atrás. Hacen varias figuras, una de ellas en cadena. Resulta bastante vistoso; pero de cerca se nota alguna grosería en el andar y movimientos. Son paisanos por lo general de Oubiña. Todos jóvenes menos el corifeo, que es de edad. Cobran, por lo visto, 8 duros por día y la comida”. 

Sen dúbida a danza máis parecida a esta sería a que aínda se conserva no veciño concello de Meaño, na parroquia de Covas, e que podemos ver no enlace nunha gravación do ano 1973, dirixida por José Pazos e interpretada polos Campaneiros.  E por certo, os de covas siguen acudindo coa súa danza, todos os anos, a canta festa haxa en Cambados.