A mediados do século XV, Galicia viviu un dos momentos máis convulsos da súa historia. Entre 1467 e 1469, milleiros de persoas de todas as clases sociais —labregos, pescadores, artesáns e mesmo algúns nobres— uníronse nun levantamento sen precedentes contra o poder dos señores feudais. Foi a chamada Revolta Irmandiña, un movemento tan arraigado na identidade galega que hoxe a selección de fútbol leva o seu nome: A Irmandiña.

Pero, que provocou este estoupido? A resposta é sinxela: o cansazo. Os castelos que dominaban a paisaxe galega non eran só edificios: representaban séculos de abusos, impostos abusivos, roubos e violencia sobre a poboación. Os señores feudais cobraban pola terra, polo gando, polos camiños e ata polo dereito a moer o gran. A todo iso sumáronselle as malas colleitas e as epidemias daqueles anos, que empurraron a xente ao límite da desesperación e fixeron que moitos non tivesen nada que perder.

A organización do levantamento partiu de figuras como Alonso de Lanzós, quen conseguiu unir baixo unha mesma bandeira a concellos como Betanzos, A Coruña, Ferrol e Lugo. Nunha xunta celebrada en Melide, os irmandiños acordaron a súa consigna de guerra: "Abaixo os castelos!". E cumpriron a promesa: ao longo de toda Galicia, fortalezas señoriais foron asaltadas e derrubadas. Os líderes do movemento dividiron o territorio en tres grandes zonas: Pedro Osorio dirixiu a de Compostela, Alonso de Lanzós de Betanzos e Mondoñedo, e Diego de Lemos a de Ourense.

Unha das zonas onde a revolta deixou maior pegada foi a ría de Arousa. A fortaleza da Lanzada, situada preto da illa do Grove, foi un dos obxectivos dos sublevados. Sabémolo grazas a un documento extraordinario: o chamado Preito Tabera-Fonseca. Case sesenta anos despois da revolta, en 1525, dous arcebispos de Santiago —Juan Tabera e Alonso de Fonseca— enfrontáronse xudicialmente pola responsabilidade de reconstruír as fortalezas destruídas. Para resolver o litixio, chamáronse testemuñas que lembraban os acontecementos. As súas declaracións convertéronse nun arquivo histórico de gran valor: a maioría eran labregos e pescadores cuxas palabras nos permiten hoxe reconstruír o que pasou.

Entre esas testemuñas atopamos a Pedro Brion, veciño de San Vicente do Grove, quen declarou en 1527. Brion describiu a fortaleza da Lanzada tal como a lembraba: case en ruínas, reducida a "unha torre dun home e medio", co resto xa derrubado. E non só iso: Brion confirmou que as xentes do Grove participaron activamente na destrución da fortaleza de Lobeira, outra das fortalezas da ría. Segundo el, ao preguntarlles aos veciños do Grove a onde ían, estes respondían que ían derrubar Lobeira. Un testemuño directo, case cinematográfico, que sitúa A Lanzada no centro dos acontecementos.

Outro pescador, Juan Goldrino, de 77 anos e veciño de Vilanova de Arousa, achegou un relato aínda máis vívido. Contou que presenciou a destrución da fortaleza da Lanzada mentres pescaba desde un barco nas proximidades. Segundo el, foi o poderoso Pedro Madruga quen ordenou o derrubamento, deixando en pé só unha esquina da torre.

A historia da Revolta Irmandiña no Grove non é só un episodio de violencia e destrución. É tamén a historia de como unha comunidade de pescadores e labregos participou activamente no acontecemento político máis importante do seu século. E é, ademais, a historia de como esas mesmas persoas se converteron, décadas despois, en voces imprescindibles para comprender o que ocorreu: as súas palabras, recollidas no Preito Tabera-Fonseca, chegaron ata nós case cinco séculos máis tarde.