Arredor do século VIII a. C. os castros empezan a abrirse camiño nas Rías Baixas e no norte de Portugal. Co tempo, serían o xeito de poboar máis característico de todo o noroeste peninsular antes da chegada de Roma. Estaban á beira do mar, nos altos dos montes ou terra adentro, pero todos compartían unha mesma lóxica: un foso e un terraplén marcaban a fronteira entre o poboado e o mundo exterior. 

Desde o século V-IV a. C. a cousa cambia. Os castros engaden novas murallas e novos terrapléns, e os recintos multiplícanse arredor do núcleo orixinal. O resultado era un poboado moito máis impoñente, difícil de ignorar na paisaxe.

En Vilanova de Arousa o gran protagonista é o castro de Cálogo. Está en plena vila, a uns cen metros da costa, e é un bo exemplo de poboado pegado ao mar. Ten forma elíptica, duns 105 por 80 metros, e aínda hoxe se distingue con claridade a croa e unha primeira terraza. As investigacións apuntan a unha segunda terraza onde está agora o cemiterio. Ese detalle importa, xa que aquí a historia non está agochada nun monte, senón no medio da vila actual, ao pé das casas. Un poboado así vivía de cara á ría, e a ría era un camiño aberto, non unha fronteira.

Dentro dos recintos castrexos, as casas tamén mudaron. A partir do século V-IV a. C., as cabanas circulares, ata entón dominantes, seguen a construírse, pero xunto a elas apareceron novas tipoloxías de cabanas ovaladas e de planta cadrada ou rectangular con esquinas redondeadas. Isto implicou unha redución no tamaño das vivendas, cuxo diámetro pasou a ser de 4 ou 5 metros, fronte aos da etapa anterior, que superaban os 7 metros. Estas mudanzas prodúcense ao desaparecer as grandes cabanas onde se realizaban a maior parte das actividades cotiás e se almacenaban os excedentes e as ferramentas.

Nas Rías Baixas, o proceso de construción das cabanas seguía un patrón específico. Primeiro edificábase a cabana principal, que albergaba o fogar onde se comía e durmía. Posteriormente, se o espazo o permitía, engadíanse instalacións anexas que conformaban o espazo vital da familia, delimitando áreas independentes para diversas actividades.

Desde o século IV a. C., as cabanas só se empregan para durmir, cociñar e reunirse ao redor do lume, mentres que outras instalacións específicas se destinaban ás actividades produtivas, permitindo que as vivendas fosen máis pequenas sen afectar á funcionalidade diaria da comunidade.